“Münhendə Ağdamla Füzulinin boşaldılması razılaşdırılıb”
Rəsmi Bakının müharibə ultimatumu qüvvədən düşür, danışıqlar davam edəcək; Türkiyə və Bakıdakı mötəbər mənbələr şok bilgilər yaydılar.
Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin Münhen danışıqları, habelə prezident İlham Əliyevin bir gün əvvəl Rusiyada apardığı danışıqlarla bağlı müxtəlif mənbələrdən kifayət qədər ciddi məlumatlar gəlir. Rəsmi kanallara bağlı yayılan məlumatlar belədir ki, Əliyev noyabrın 23-də Ulyanovsk şəhərində Rusiya prezidenti Dmitri Medvedyevlə görüş zamanı Münhen danışıqları ilə bağlı ona hərtərəfli məlumat verib. Bu məlumatların nədən ibarət olduğu təbii ki, açıqlanmır. Lakin Kremldən yayılan açıqlamada vurğulanır ki, prezidentlərin Münhen danışıqlarında müsbət irəliləyiş əldə olunub. Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Natalya Timakova bildirib ki, Medvedyev Qarabağ münaqişəsinə dair danışıqlarda əldə edilmiş müsbət irəliləyişi alqışlayır və azərbaycanlı həmkarını Moskvanın bundan sonra da münaqişənin nizamlanması üçün bütün mümkün səyləri göstərəcəyinə əmin edib.Xəbərə görə, Əliyevlə Medvedyev görüş zamanı əməkdaşlıq məsələlərini və yüksək səviyyədə kontaktların sonrakı qrafikini müzakirə edib. Buradaca qeyd edək ki, “yüksək səviyyədə kontaktların sonrakı qrafiki” ifadəsi prezidentlərin yaxın vaxtlarda yenidən görüşəcəklərini göstərir.
Müharibə ritorikası arxa plana keçir
Göründüyü kimi, Kreml rəsmisi Medvedyevə istinadən Münhen danışıqlarında “müsbət irəliləyişin” əldə olunduğunu vurğulayır. Bundan əvvəl isə Kreml administrasiyasının rəhbəri Sergey Narışkin Bakıda Əliyevlə apardığı danışıqların nəticələri haqda danışarkən Münhendə irəliləyiş əldə olunduğunu bildirmişdi. Narışkin deyib ki, prezident Əliyev Münhendə irəliləyişlərin əldə olunmasından razıdır: “İlham Heydəroviçin informasiyasına görə, görüşdə müəyyən irəliləyiş əldə edilib, müəyyən optimizm var”.
Ancaq o, Əliyevə istinadən deyib ki, Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasında yolun böyük hissəsi keçilməmiş qalır. Qeyd edək ki, Münhen danışıqlarında irəliləyişlərin əldə olunduğu haqda həm Minsk Qrupunun həmsədrləri, həm də rəsmi İrəvan və Bakı öz açıqlamalarında vurğulayıb. Beləliklə, bu informasiyalara əsasən prezident Əliyevin Münhen danışıqları ərəfəsində verdiyi ultimativ bəyanat qüvvəsini itirmiş sayıla bilər. Çünki orada deyilirdi ki, əgər bu dəfə də nəticə əldə olunmasa, Azərbaycan danışıqlardan çəkiləcək və hərbi yola əl atmaq barədə düşünəcək. Əgər Münhendə, deyildiyi kimi, irəliləyiş əldə olunubsa, o zaman belə çıxır ki, Azərbaycan rəhbərliyi danışıqlardan çəkilmək qərarı da verməyəcək.
Bəs doğrudanmı Münhen danışıqlarında irəliləyiş əldə olunub, yoxsa bütün bunlar Əliyevə son danışıqlar ərəfəsində verdiyi və kifayət qədər geniş rezonans doğuran bəyanatından geri çəkilməyə imkan yaratmaq üçün deyilir?
HAKİMİYYƏTƏ YAXIN MƏNBƏ: “Ermənilər iki rayonu boşaltmağa hazırdır”
Dünən hakimiyyət düşərgəsinə yaxın mənbədən belə məlumat əldə etdik ki, son danışıqlarda həqiqətən mühüm irəliləyiş hesab edilə biləcək ilkin anlaşma əldə olunub. Bu anlaşmaya görə, Ermənistan işğal olunmuş rayonlardan ikisindən çəkilməyə hazırdır. Söhbət bir hissəsi Azərbaycanın nəzarətində olan Ağdam və Füzuli rayonlarından gedir. Mənbənin bildirdiyinə görə, Ermənistan Azərbaycanın Ankara ilə İrəvan arasında imzalanmış protokolların ratifikasiyasına etiraz etməməsinin əvəzində bu güzəştə getməyə hazırdır. Bildirilir ki, Türkiyə də 2 rayonun azad edilməsinə dair neçə vaxtdır aparılan danışıqların detallarından xəbərdardır. Bu anlaşmanın ötən ay Moldova danışıqlarında əldə olunacağı gözlənilirmiş. Ancaq Serj Sərkisyan əlavə şərtlər irəli sürdüyü üçün anlaşma alınmayıb.
Bu məlumatın nə dərəcədə dəqiq olduğunu demək hələlik çətindir. Bunun üçün əlavə araşdırmalara, proseslərin sonrakı inkişafını gözləməyə ehtiyac var. Lakin onu qeyd etmək vacibdir ki, ətraf rayonların boşaldılması məsələsi bütün danışıqlar prosesində müzakirə edilib. Ancaq rayonlar Azərbaycan tərəfdən hansı güzəştlərin əvəzində boşaldıla bilər? Doğrudanmı Ermənistan protokolların ratifikasiyasına nail olmaq üçün 2 rayonu qaytarmağa hazırdır?
Danışıqlar prosesini yaxından izləyən ekspertlərin fikrincə, ermənilərin təkcə protokolların ratifikasiyasına görə 2 rayonu qaytarmağa hazır olması o qədər də real görünmür. Ola bilsin ki, doğrudan da 2 rayonun ilkin olaraq azad edilməsi məsələsi müzakirə olunub, ancaq protokolların ratifikasiyasından əlavə erməni tərəfinə başqa təminatlar da vəd edilib. Məsələn, Dağlıq Qarabağa beynəlxalq nəzarət altında aralıq statusun verilməsi və təhlükəsizlik təminatı, habelə bölgənin yekun statusunun səsvermədə müəyyən edilməsi prinsipinin ümumən qəbul edilməsi kimi. Rusiya diplomatik qaynaqları bildirmişdi ki, son danışıqlarda prezidentlər əsasən Dağlıq Qarabağa veriləcək aralıq statusun detallarına və Laçın dəhlizi ilə bağlı məsələyə diqqət yetirib. Dağlıq Qarabağda referendumun keçirilməsi isə bu dəfə həmsədrlər tərəfindən gündəmə daxil edilməyib.
İstənilən halda 2 və ya daha çox rayonun boşaldılması məsələsi münaqişənin nizamlanmasının çərçivə prinsiplərinə dair anlaşmada əksini tapa bilər. Bundan əvvəl Qərb mənbələri tərəfindən danışıqlarda rayonların “2+3+2" formulu üzrə boşaldılması barədə müzakirələr getdiyi haqda xəbərlər yayılmışdı. Söhbət Dağlıq Qarabağın yekun statusuna qədər 5 rayonun mərhələlərlə, Kəlbəcər və Laçının isə yekun statusdan sonra boşaldılmasından gedir. Əgər mənbənin dediyi kimi, erməni tərəfi protokolların ratifikasiyasının əvəzində Ağdam və Füzulini qaytarmağı qəbul edirsə, o zaman bunu həqiqətən ciddi irəliləyiş hesab etmək olar. Eyni zamanda belə deməyə əsas yaranar ki, Əliyevin ultimativ bəyanatı işə yarayıb, yəni erməni tərəfinin mövqeyində yumşalma baş verib. Lakin situasiya hazırda kifayət qədər qarışıq olduğu üçün oxuculara ancaq müxtəlif qaynaqlardan gələn və bəzən bir-birinə zidd informasiyaları çatdırmaq qalır. Nəticə çıxarmaq üçün isə hələ tezdir.
Şübhəsiz ki, ermənilərin mövqeyində hansısa yumşalma ancaq Rusiyanın icazəsi ilə baş verə bilərdi. Bu baxımdan prezident Əliyevin Rusiyaya səfəri, Medvedyev tərəfindən şəxsən və kifayət qədər isti qarşılanması mühüm detaldır. Belə başa düşmək olar ki, Əliyev Azərbaycanın ABŞ tərəfindən dəstəklənən Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşması nəticəsində küncə sıxışdığı bir vaxtda Rusiyaya doğru uğurla reverans edir. Əslində Azərbaycanın başqa yolu da yoxdur. Xüsusən Qarabağ məsələsinin həllinin böyük ölçüdə Rusiyadan asılı olduğu nəzərə alınarsa. Belə mülahizələr var ki, Əliyev danışıqların nəticə verməyəcəyi halda Qarabağda lokal hərbi əməliyyatlar aparıb ərazilərin bir hissəsini geri qaytarmaq planlarına da Rusiyadan sanksiya almağa çalışır. Hələlik Rusiya belə sanksiyanı verməyə hazır deyil və rəsmən deyildiyi kimi, danışıqların davamını istəyir. Ancaq lokal hərbi əməliyyatlar variantı da gündəmdə qalır.
STRATFOR MƏRKƏZİ: “Qarabağda müharibə başlasa, Rusiya işə qarışacaq”
ABŞ-dakı kəşfiyyat araşdırmaları ilə məşğul olan Stratfor Mərkəzi hesab edir ki, Azərbaycan hələ belə müharibəyə tam hazır deyil, ancaq istənilən vaxt ona əl ata bilər (“Azadlıq” radiosu). Mərkəz qeyd edir ki, Azərbaycan prezidenti Münhen görüşü ərəfəsi Qarabağ danışıqlarına yeni istiqamət verdi: “İlham Əliyev Azərbaycanın hərbi gücdən istifadə edə biləcəyini əvvəllər də demişdi, ancaq ilk dəfədir ki, Azərbaycanın hərbi gücdən istifadəyə hazır olduğunu bildirir. Ona görə əsas sual budur: Azərbaycan ordusu Ermənistanla müharibəyə hazırdırmı?”
Stratforun cavabı: “Tam hazır deyil”. Mərkəz yazır ki, Azərbaycan son 15 ildə hərbi büdcəsini ildə 250 milyon dollardan 1 milyard dollara qaldırdı. Neft istehsalından və neftin yüksək qiymətindən bəhrələnən Azərbaycan hərbi qüdrətini yaratdı, Ermənistan iqtisadiyyatı və hərbisi isə yerində sayıb. Ancaq Stratforun Bakıdakı mənbələrinin dediyinə görə, Azərbaycan hərbisinə müharibəyə tam hazır olmaq üçün əlavə bir neçə il lazımdır. Stratforun fikrincə, bu, o demək deyil ki, Azərbaycan lazım bildiyi müharibədən çəkinəcək.
Daha sonra mərkəz məsələnin başqa tərəfinə baxır: Azərbaycanın Qarabağ uğrunda müharibəyə hazır olub-olmamasından asılı olmayaraq Əliyevin müharibə danışıqları tarazlığı saxlamaqda Rusiyaya problem yaradır. Hərbi ritorika reallaşsa, Rusiya məcbur olub Cənubi Qafqazda ona “həlledici ayaq yeri” verən Ermənistana köməyə gəlməlidir. Rusiya isə bunu istəmir. Gürcüstanla müharibənin nəyə başa gəldiyini görən Rusiya hər vasitə ilə yeni hərbi münaqişədən yayınmağa çalışacaq. Stratfor hesab edir ki, Ulyanovskda Əliyevlə Medvedyevin görüşünün əsas məqsədi Azərbaycanı hərbi təhlükələr yolu ilə getməməyin vacibliyinə inandırmaq idi.
Stratfor yazır ki, Medvedyev Əliyevin diqqətinə çox güman ki, iki məsələni çatdırıb. Birincisi, Azərbaycan Ermənistanla müharibəyə getsə, Rusiya nəinki hərbi münaqişəyə qatılacaq, eyni zamanda Dağlıq Qarabağı tutacaq. Bu da Azərbaycan üçün dəhşət olacaq. İkincisi, Azərbaycan müharibəyə getsə, regiondakı əsas əməkdaşlıq tərəfdaşı olan Rusiyanı itirəcək.
Sonda Stratfor yazır: “Azərbaycan hiss edir ki, gediş etməlidir. Ancaq kənardan dəstək ala bilmir. Rusiya Azərbaycana xəbərdarlıq edir ki, müharibə tonunu aşağı salsın, ehtiyatlı olsun. İndi sual odur ki, Azərbaycan xəbərdarlığa qulaq asacaqmı?"
***
Günün sonunda eyni iddiaları (işğal altındakı 2 rayonun Azərbaycana qaytarılması - red.) Türkiyədəki mənbələrimiz də təsdiq etdi. Qardaş ölkədəki mötəbər mənbədən qəzetimizə bildiriblər ki, məhz AKP hökumətinin israrları qarşısında erməni tərəfi 2 rayon məsələsinə razılaşıb. Türkiyə ilə protokolların imzalanması ərəfəsində tərəflər və qarantor ölkələr arasında rəsmi olmayan bir anlaşma da olmuşdu: Azərbaycanı küsdürməmək və Türkiyə-Ermənistan anlaşmasının həyata keçməsinə razı salmaq üçün ona mümkün olan ən minimal güzəştlər etmək. Erməni tərəfi bir rayonla canını qurtarmaq niyyətindəymiş; Azərbaycan “ən pis halda 3 rayon” deyə israr edib. Türkiyə rəhbərliyinin arabuluculuğu ilə 2 rayonda anlaşıblar. Lakin Kişinyov görüşündə Sərkisyan cığallayıb və anlaşmalar pozulub. Azərbaycan tərəfi isə prezident Əliyevin timsalında dərhal Türkiyə-Ermənistan anlaşmasını pisləyən bəyanat verdi... Bundan sonra münasibətlər gərginləşdi, bayraq skandalı yaşandı, daha sonra prezident Əliyevin “Ermənistan anlaşmasa, vurarıq” bəyanatı gündəmə gəldi...
Türkiyədəki mənbəmiz iddia edir ki, bu məsələyə AKP bir namus işi kimi yanaşırdı və sonunda erməniləri yola gətirə bilib. Yaxın aylarda Azərbaycanın işğal altına olan iki rayonu ermənilərdən tamamilə boşaldılacaq.
Bir daha qeyd edirik ki, bu məlumatlar mötəbər mənbələrdəndir; lakin onun tam doğruluğunda israrlı deyilik; sadəcə, gerçəklik ehtimalını yüksək qiymətləndirdiyimiz üçün və əhəmiyyətini nəzərə alaraq dərc edirik.
“Yeni Müsavat” qəzeti. Siyasət şöbəsi
Azad insan, sən hər zaman dənizi sevəcəksən
O, çox gec anladı ki, Həyat – Sadəcə və sadəcə Kanalizasiya xəttiymiş…
