“...Bir vaxt ayıldım ki, göy buludun üstüylə harasa uçuram və yadıma düşdü ki, nənəmin cəhrəsinin səsinə daş qoya-qoya ona çatmaq istəyirəm. Nənəmsə, elə hey uzaqlarda bir boy görsənib yerəmi girirdi, göyəmi çıxırdı, bilmirəm, ona çata bilmirdim...”.
Heç indi də ona çata bilmirəm, çünki nənəm göy buludun o uzundə - Qərbi Azərbaycanın Qaraqoyunlu dərəsində “Div”in qəbiristanlığında qalıb, mən isə bu üzdə - Xəzərin sahilindəki evimdə Azercell-in bu yazısını yazıram. Yazıram ki, udub Hitachi televizorumun pultuna Duracell daşını alım. Nədənsə, o da son zamanlar sözümə baxmır. Söz yaranandan onsuz da heç kəs heç kəsin sözünə baxmır, üzünə baxır, ya da deyinib qarasınca baxır. Əvvəllər o sözün yerinə hirsli insanlar bir-birinə daş atardı, indisə söz atırlar. Ziqmund Freyd də bunu bildiyindən yazıb ki, hirsli insanın daş əvəzinə söz atdığı gün sivilizasiya yaranıb. Sivilizasiya nədir? Guya deyirlər ki, o nəsnə bir neçə mədəniyyətin birləşməsidir. Düzdür, mədəniyyətin heyvanlara dəxli olmasa da buna ən bariz misal kimi bir-birinə əks qütb olan qoyunla canavarın Bakının şadlıq evlərinin birində toyda oynamalarını yada sala bilərəm. Gecə saat 12-də isə “Parlament” arağının təsiri itəndən sonra hər kəs öz yoluna davam edir. Araqların da araq həyatına deyəsən, daş atılıb, dadı-tamı itib. Qoyun - mədəniyyətin genetik mexanizmini nəsillərə ötürən insanların, canavar isə quyruğunu dik tutub alfalıq etmək üçün öz sürüsünə qayıdır. Eynən mədəniyyətlər də belədir. Üzdə bir-birilərinə “davam” deyir, əslində isə onları “tamam” sözüylə ayırmaq çox asan olur. Yəni heç bir millət öz mədəniyyətini digərindən aşağı tutmur, əksinə üstün tutur ki, erkək canavar kimi alfa olsun və yunan hərfi kimi birinciliyi əldə saxlasın. Ən pis halda isə ikinci olub bettaya, ya da adlayıb qammaya çevrilməyə də razılıq verərlər. Əsas odur ki, üçlükdən bir addım belə aşağı enməyəsən. Bəlkə elə bu baxımdan idmanda da yalnız üç nəfərə medal verilir, dördüncünü isə həvəsləndirib evlərinə yola salırlar ki, inciməsin. Eynən ABŞ, Rusiya və Çin kimi. Bir-birinə əks qütblərdə yerləşən üç qardaşdır, bunlar. Mövzunu hara fırladıramsa, yenə gəlib “daş” sözüylə tamamlanır. Elə bil mənimlə daş dövründən bu yana yol yoldaşı olub, bu söz. Qəribədir, niyə insanlar qədim zamanları da üç daş dövrünə ayırıb? Ayağımızla belini sığalladığımız torpaq bundan inciməzmi? Bilmirəm, bəlkə də çoxdan inciyib. Və incidiyinə görə də barışıb. Torpaq heç vaxt soyuq olmur, isti olur.Yəqin bu istinin isti nəfəsindən o, öz alfa olmaq iddiasından əl çəkərək yerini ondan möhkəm olan daşa verib. Daş da isti olsaydı, hər yer əriyib okeanlara tökülər və Hollivudun “2012” sinemasındakı kimi yer kürəsini su basardı. Torpaq öz yerini daşa ona görə verib ki, qədim, orta və yeni dövrləri biri-biriylə uzlaşdırıb bugünümüzə gətirsin. Torpaq öz zərifliyilə bu yükü daşıya bilməzdi. Daş isə daşıyar. Çünki o, ta insan yaranandan onun dostu olub. Öncə əmək aləti olub, sonra alov yaradan çaxmaq daşı olub, sonra çörək vermək üçün fırlanan dəyirman daşı olub, sonra yazı olub, Qobustan kimi. Bəzən də qarğış kimi insanların dalınca qara daş olub, buğdasız dəyirmanda isə öz içindən özünü yeyib və hətta elə olub ki, fırlanıb insanların ayağına dəyib. Sonra üst-üstə daşlaşıb ev olub, zindan olub və alfalar üçün saray olub. Və sarayların önündə elçi daşı olmağı da unutmayıb. Sonra yolçunun heybəsində yol gedib ki, ona uğur gətirsin. İnsanlar bu daşlara niyə inanırlar, görəsən? Elə bugün mənim özüm də cibimdə mənə uğur gətirən bir daş gəzdirirəm. Ancaq bir vaxtlar nənəm babamın uğuruna bir daş dığırlamışdı. Dığırlamışdı ki, babam getdiyi 20 ildə öz uğuruna çatmasın. Nənələr niyə belə daş ürəkli olur, İlahi! Əslində nənələrin yox, elə daşların öz ürəkləri daş olur ki, bəzən çevrilib insanların başlarına düşsünlər. Mənim də başıma daş düşdüyü bir zaman olub. O daşı kimsə mənim birbaşa başıma salmayıb. O daşı başıma söznən salıblar, salan da babamın hirsi olub:”Başına daş düşsün, oğul”. Elə o sözə görə də onu 20 ildir ki, bağışlamamışam. Kaş ki, babam hirsini soyudub o sözün yerinə başıma daş ataydı. Daşın Allah atasına rəhmət eləsin, göy üzündə qalmır, başlara dəyib yerə düşür. Söz isə kəsərlidir, elə deyilən yerdəcə sallanıb qalır. Sözün kəsdiyi yer heç vaxt sağalmır, sağalsa da izi qalır. Yəqin babam elə ö sözünə görə də gedib öz uğuruna çatmayıb, “Div”in qəbiristanlığında qalıb. Qalıb ki, köhnə daş dövrümüzə yol yoldaşı olsun. O Vətənimizin vətəndaşı olsun. Biz isə ola bilmirik. Qazaxdan o yana getməyə qoymurlar. Biz isə bu yanların vətəndaşıyıq. Və daş olub qalmışıq sivilizasiyanın içində. Boş vaxtlarımızda isə çölə çıxıb Güzdəyin daşını yonuruq ki, özümüzə ev-eşik quraq. Ev-eşik quraq ki, Vətənimizin daşı daş üstündə olsun, yanıüstə olmasın. Yanıüstə olsa, yançağı qançır olar və göyərib mamırlaşar. Göy rəngli daşlardan heç xoşum gəlmir. Daşın rəngi daş rəngində olar: boz və qara. O biri rəngli daşlar biz insanlar üçün deyil, ya museylər, ya da rəngli qadınların boyunları üçündür. Yadımdadır, dağlarımızda boz daşları yonub ev tikərdik, qara daşları isə dağ çayından yığıb o tikilən evin hörgüsünün içinə atardıq ki, tikdiyimiz ev daş kimi möhkəm olsun. İndi görəsən, oralarda yenədəmi daş yonub ev tikirlər, inanmıram. Erməni ev tikən deyil, ev yıxandır. Google Earth proqramında baxmışam, bizim evlərimiz yerindədir. Yəqin oraları dağıdıb sökməyə ermənilərin vaxtı olmayıb. Ancaq işğal olunmuş Ağdam, Ağdərə, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Laçın, Şuşa və Kəlbəcərdə isə evlərimizin çoxunu söküb viran qoyublar. İşğal olunan dağlarımızın daşı da daşlaşıb həsrətlə bizə sarı baxır. Baxır ki, Sabir Rüstəmxanlı belə yazsın:” Vətən dağlarında daş olanındı…”. Heyif ki, hələlik oraların dağlarında daş ola bilmirik. Ümidimizi isə itirməyək, yəqin nə vaxtsa olarıq. Onda Sabir Rüstəmxanlının o sözünü iri hərflərlə yazıb Kəlbəcərin ən uca zirvəzindən asarıq.
Sözümüzə daş qoya-qoya yazını davam edirik. “İndi ən yaxşı daş məzar daşıdır” – deyirlər. Görəsən ölülərimizin bundan xəbəri varmı? Yəqin yoxdur, olsaydı, qalxıb o bərli-bəzəkli daşları elə öz başımıza çırpardılar. Və biz də ölüb ölənlərin cərgəsinə qoşulardıq və yer üzündə bir adam tapılmazdı ki, daşları yonub bizim üçün məzar daşı düzəltsin.
Daş həm də bəzi millətin bəzi milləti şərə salmaq üçün ən asan vasitədir. Ermənilər artıq bu üsulla 100 ildən çoxdur ki, öz “qədimliklərini” sübut etmək üçün həmişə yüz dona giriblər. Kəndçilərimizin biri söyləyir ki, 1970-ci ilin yayında çayın qırağında gəzərkən öz gözlərilə görüb ki, Dilican tərəfdən gələn yük maşınının kuzovundakı adamlar hər yüz metrdən bir çaya daş atırlarmış. Bu hadisə ona qəribə gəldiyindən atılan daşların birini tapıb baxanda gözləri az qala kəlləsinə çıxır. O daşın üstündə ermənicə yazılan “Hayastan. 1293-cü il” sözlərini oxuyur. Düzdür, tapılan o daşın indi harada olmağından xəbərim yoxdur. Ancaq dəqiq bilirəm ki, ermənilərin əlində qalan Qaraqoyunlu dərəsinin indi hər yüz metrliyində axtarsan, o daşlardan tapmaq olar. Deməli, ermənilər Azercell-in elan etdiyi müsabiqənin “Daş - bizi qədimdən bu günə qədər daşıyan vasitədir” movzusundan yetərincə istifadə ediblər. Və bununla onlar “daşın onların qədimdən bu günə qədər daşıyan bir vasitə” olmasından dolayısı yolla da yararlanmağa üstünlük veriblər. Bunun qarşılığında biz nə etmişik? Heç nə. Biz duyğulu insanlarıq. Dili və sözü olmayan bir daşı öz riyakar əməllərimiz üçün istifadə edə bilmərik. Biz yalnız onu bədii və estetik yolla gözəlləşdirib şeirlərimizin daş yüklü sətirlərinə köçürə bilərik. Eynən şair Ramiz Qusarçaylı kimi.
Daş daşı gəmirir, daş daşı yeyir —
Bu sirrin daşlaşan kökü dərində.
Daşların tozudu, qəm tozu deyil —
Ağarır göyərən sətirlərimdə.
Daş-qalaq olarsız
Düşün-daşın Daşnaqsütun...
Yenə ermənilərin Daşnaqsütunu... “Daş” sözünü də mənimsəyib özlərinə bir təşkilat yaradıblar. Biz isə bu sözü kəndlərimizin adlarına qoşaraq daha da sevdirmişik. Daşburun, Daşaltı, Daşkənd... Vətənimizin hər daşını da beləcə bu adlar kimi sevirik.
Vətən torpağı, Vətən daşı haradan başlayır, harada bitir… Bitməyən heç nə yoxdur, yəqin haradasa bitir. Gözümüzün göy yeri olan Göyün də bitən yeri var… Belə olmasaydı, əlimizi uzadıb onun buynuzundan yapışar və göy buludun içindən özümüzə tərəf çəkib başına bir daş qoyardıq. Daş qoyardıq ki, Göyüzü də bizə Vətən olsun. Ancaq ola bilməz, Göyüzü bizlik deyil. Göyüzü göyüzünündür. Deyirlər ki, orada da hər şeyin öz yeri, öz izi var. Eynən yerdə olduğu kimi.
Yerdə iz qoyan ayaq izləridi və bir də daşlar. Çin xalqı biz türklərdən qorunmaq üçün neçə əsrdir ki, özlərinə bir iz qoyub. Hətta, kosmonavtlar da deyirlər ki, kosmosdan aydın görünən yer yer kürəsində Çin səddidir. Biz isə hələ öz səddimizi yaratmamışıq. Yaratsaydıq, ermənilərdən birdəfəlik canımızı qurtarardıq. Və Qazaxdan Zəngilanadək sərhəd boyu gəzib çinlilər kimi qürrələnərdik.
Hələ gücüm çatır daş qaldırmağa,
Hələ daş yonmağa çatır hövsələm...
Sözümüzə daş qoya-qoya yazımızın sonuna çatdıq, yəqin oxumağa hövsələniz daha çatmır. Elə isə bu yazı üçün son sözümüzü yazmaq istəyirik.
...Daş gərək kədər olub düşə ayaqlar altına. Sonra da o ayaqların yiyəsini öldürmək üçün qalxıb qılınc ola və güllə kimi çarpıla sinənə. Əgər sinən dağılmasa, daşın atom kimi səni dəlik-deşik etməyə də gücü çatar. Bax, ən böyük günahını daş – onda işlədir. Onun da son taleyi beləcə qorxunc olarmış...
Tanrıdan başqa heç nəyi və heç kəsi ürəkdən sevməyə dəyməz, elə daşın özünü də... İstər o, bizi qədimdən bu günümüzə qədər daşıyan vasitə olsun, istərsə də sitə. Fərq etməz...
Bu yazı “Azercell Telekom” MMC-nin
“Daş - bizi qədimdən bu günə qədər daşıyan vasitədir” mövzusunda ən yaxşı məqalə müsabiqəsi üçün yazılıb.
Azad insan, sən hər zaman dənizi sevəcəksən
O, çox gec anladı ki, Həyat – Sadəcə və sadəcə Kanalizasiya xəttiymiş…
