azerbaycanliyam.com

 

 

Birinci bölüm

Ədəbiyyatla siyasətin əlaqəsi, yeni bir mövzu deyil və onun tarixi, Yunanistana və xüsusilə Əflatunun əsərlərinə qayıdır. Sonrakı dövrlərdə də Jan Jak Russo kimi yazarlar, hər iki məsələyə diqqət göstəriblər. Russo öz ictimai-siyasi fikirlərinin qırağında roman yazmağa da əl apardı. Bertrand Rassel və Jan Pol Sartr son əsrin filosofları kimi fəlsəfi, siyasi və ictimai fikirlərlə bərabər yeni romanlar yazıblar. “Nobel” mükafatı alıblar və öz yaşadığı illərin ictimai-siyasi fəalları kimi də tanınırdılar. Lap yaxın zamanlara gəldikdə Edvard Səid kimi insanlar, aydınların rolunu ədəbiyyatla siyasətin birləşməsində xatırladıblar. Bunlarla bərabər başqa insanlar və aydınlar da ədəbiyyatı, öz fəlsəfi-ictimai düşüncələrinin ağırlıq mərkəzi hesab ediblər və yazıları o qədər şairanə və ədibanə görünür ki, o yazılarda İç (Content) və Üz-ün(Form) bir-birinə yaxınlaşmağı hiss olunur. Şopen Haver və Nitşenin əsərləri bu yaxınlaşmadan bir örnəkdir. Bir çoxları Nitşenin bir filosof kimi yox, bir ədəbiyyatçı kimi tanıyırlar.
Sual olunur: Niyə bu qədər yaxınlıqdan sonra ədəbiyyatla siyasətin arasındakılar açılmamış qalır? Niyə ədəbiyyatçılar, siyasətçilər və siyasət aparanlar bu qədər bir-birindən uzaqdırlar və onları ortaq bir yerə yığmaq olmur? Qərb ölkələrində bu problem o qədər də gündəmdə deyil, amma bizim ölkəmiz kimi ölkələrdə onların arasında böyük bir sərhədd var. Qərb ölkələrində bu məsələyə çox ciddi yanaşıblar və bu barədə çap edilmiş əsərlər bunu sübut edir.
Ədəbiyyatla siyasətin əlaqəsini başa düşmək üçün birinci növbədə gərək onların ətrafında tədqiqat aparaq və onların fərqlərini ortaya çıxaraq. Bu yazıda istəmirəm onları birləşdirəm və yalnız istəyirəm ki onların arasında ortaq bir yerə çataq. İndi gərək soruşaq - siyasət nədir? Bu suala cavab vermədən öncə gərək siyasət aparmağı(praktik), siyasətin elmindən( Political Science) ayıraq. Siyasətin adı gəldikdə, necəki hər gün ictimaiyyətdə işlədilir, siyasət aparmaq insanın fikrinə gəlir. Siyasət ictimanın hər yerində tapılır. Hardaki insanlar bir yerə yığışırlar, siyasət var. İctimaiyyətdə yaranan Güc və ziddiyyət siyasətin bünövrəsini qoyur və bütün ölkədə özünü göstərir. Misal üçün: Dövlət, xüsusi şirkətlər, partiyalar və s.
Siyasət iş mənasında (siyasət aparmaq), siyasət teorik mənasyla (siyasi olayların tədqiqi) fərqlənir. Teorik siyasət bizə öyrədir ki, siyasi həyatımız üçün hansı elmı öyrənməliyik. Necə edək ki, siyasəti həyatın və insanın başqa mövzularından ayıraq? Siyasi nizamlar hansı baxımdan bri-birinə bənzəyirlər? Hansı baxımdan fərqlənirlər? İqtidara (Autharity) Gücün (Power) rolu siyasi nizamlarda nədir? Insanlar siyasətdə necə davranırlar? Siyasi bir insanın (Politicus Homo) xüsusiyyətləri nədir? Hansı səbəblər Sabitlik (Stability), Dəyişiklik (Change) və ya İnqilaba (Revolution) gətirib çıxarır? Nə lazımdır ki, ictimaiyyətdə sülh yaransın? Hansı siyasi nizam hansından dəyərlidi? Necə edə bilərik ki, siyasətin - hər şeydən yaxşı nədir?(The Best)- sualına cavab verək? Və sonda bu siyasi bilik dövlətlə vətəndaşın və həmçinin onların ortasında olan məsələləri də açıqlayır.
Onun müqabilində ədəbiyyat fərdi əlaqələrə ayaq basır və çalışır fərdlə müstəqim əlaqəyə girsin. Və gözəlliklərlə yazarın ürək sözlərini əks etdirməyinə görə, sadə və rahat şəkildə oxucuyla danışığa girir. Hegel ədəbiyyatın məna və mahiyyətinə görə deyir: “Həqiqət mütləqlik daşıdığına görə, elə nəzərə gəlir ki HƏQİQƏT və GÖZƏLLİK eyni anlamlardılar və həqiqi gözəlliyi göstərmək üçün azadlıq və məhdud olmamaq tələb olunur. Incəsənəti yaradan ruhdur və o gərək əxlaq dərsi verməkdən üz çevirsin. Əgər incəsənəti oyrətmək fraqmentinə çevirsək, onda onun əbədiliyinə zərər vururuq”.
Hegelin baxışında tarix və ictimaiyyətın böyüklüyü, incəsənətin böyüklüyü ilə bərabər tutulur. İncəsənət və ədəbiyyat, gözəlliyi əks etdirməyə ayaq basdıqları üçün, ləzzət aparmağı özlərinə əsas götürürlər və ləzzət almağa bir çox səbəbləri və məqsədləri var. Amma doğurdan da ədəbiyyat yalnız insanların başını qatmağa, vaxtlarını doldurmağa və gözəlliklər üzrə fərdi axtarışlarla məşqul və məhduddur? Əgər desək ki, şeir şəxsi və fərdi bir oyundur, onda ədəbiyyatın ciddiliyini və yazarın təfəkkür və düşüncələrinə hörmətsizlik etmiş olarıq. Və əgər desək ki, şeir bir iş və ya bir bacarıqdır, onda yaradıcılıq və Kantın dediyi qərəzsiz şeir anlayışına hörmətsizlik etmişik. İncəsənətin və ədəbiyyatın haqqında elə danışmalıyıq ki, həm ləzzətin və həm Nəticənin haqqından müdafiə etmiş olaq. Ədəbiyyat elə bu fayda verməyin yardımı ilə siyasətlə əlaqəyə girmək imkanı qazanır.
1. Ədəbiyyatın xas (fərdi) olmağı, onun qlobal (Particularity V.University) olamğı ilə fərqli olaraq, elə bir xüsusi və fərdi məsələlərə əl basır ki, hər türlü mühit və şəraitdə dəyişib, başqa cür əməl edir. Amma siyasətin hədəfi, dünyadan qlobal bir fikri ortaya qoymaq və onu bütün ictimaiyyətə yaymaqdır. Əgər siyasət elmi yayılmaq və genişlənmək imkanı olmasa əhəmiyyətin əldən verə bilər. Ona görə də bir çoxları ədəbiyyata aid olmağını, onun zəifi kimi dəyərləndirirlər. Ədəbiyyat qarşımıza yol qoymur, amma bir çox yolları özündə yerləşdirir.
2. Ehtimal və ya təsadüfi olmaq, həqiqi və ya zəruri olmağın qarşısında: (V.Realistic Accidental). Ədəbiyyat ehtimallara söykənir və bir təsadüfi hərəkət roman və ya hekayənin cərəyanını dəyişə bilər. Bu adi həyatda da ola bilər. Amma siyasət elmi, ehtimal və təsadüfə söykənə bilməz. Siyasət elmi gərək bizi həqiqətlər və gərçəklərə tərəf aparsın. Bertolt Brechtin deyir ki, “Gərək Gerçəkləri açıb, qaranlıqda qalan Həqiqətləri ortaya çıxaraq”. Siyasət elmi gərək həqiqətə söykənərək öz sözünü bütöv desin. Ehtimala söykənmək, global bir fikirə çevrilməyə mane olur. Ona görə də Ludwig Josef Johann Wittgenstein ədəbiyyatı bir təsvir və şəkil (Picture) kimi görür.
3. Yaratmaq, Tapmağın qarşısında (Creativeness V.Discovery) : Ədəbiyyat yaratmaq, yeni mövqelər açmaq, və başqa bir sözlə, gözəllikləri yaratmağa bir məkan və yerdir. Ədəbiyyatda, fikirləri, düşüncələri və xəyalları becərmək, dəyişmək və böyütmək olur. Biz heç vaxt olmayan şeyləri təsəvvür edə bilmərik, amma siyasət elmində, biz gözönündə və həmçinin gizli gərçəkləri öyrənib ortaya qoymalıyıq.Əgər fikirlərimizin ictimaiyyətdə yayımlanmağın istəyiriksə, onda gərək, ictimaiyyətdə işə aparılan külli həqiqətləri tapaq. Siyasət elminin qalmağının və davamlı olmağının sirri onun ictmaiyyətdə olan həqiqətlərlə oxşar olmağındadır.
4. Sirrə söykənmək, açıqlamağın qarşısında .(Mysterism V.Enlightmenism): Iris Murdoch deyir: Ədəbiyyat yaratmaq gücü və imkanına malık olduğuna görə, sirli olub, sirr yaratmaq tərəfə gedə bilər. Amma siyasət elmi açıqlamaqa çalışır.Siyasət elminin hədəfi, ictimaiyyətdən gözəl bir şəkil yaratmaq deyil, bəlkə çalışır gerçək dünyamızı kəşf edə və açıqlaya. Məncə Roman yazarının hədəfi, sirr yaratmaq və oxucunu fikirə və xəyala daldırmaq və filosofun (siyasi) hədəfi sirrləri aradan aparmaqdır. Ona görə də ədəbi bir yazı anlaşılmazlığa doğru və siyasi bir yazı sadəliyə doğru gedir. (Hegeli çıxmaq şərti ilə)
5- Təsəvvür etmək, istidlal* və məntiqin qarşısında(Imagintion V.Argument):
Ədəbiyyat, xəyal, təəvvür və sirli mövzularla işləyir. Bu məsələ səbəb olur ki, insanlarda həyəcan və həssaslıq yaratsın. Elə buna görədir ki, müstəqilm şəkildə oxucuya təsir edir. Amma siyasət elmi çalışır ki, məntiq və mübahisə ilə ən doğru və real bir anlama çatsın. Və buna görə də həyəcandan uzaq və qeyri-müstəqim insanlara təsir edir. Yalnız istidlalın vasitəsilə qlobal bir qanun tərif etmək olar.
6. Üz (zahir) iç (fikrin) qarşısında (V.Content Form): Ədəbiyyat çalışır təsvir vasitəsilə gözəl üz və zahir yaratsın, başqa sözlə formanı böyütsün. Amma siyasət elmi çalışır iç və ya fikri daha gözəl göstərsin. Buna görə də siyasətin ədəbiyyatı çətin və daha önəmlidir. Çünki daha dərin anlamlar daşıyır.
Bir sözlə ədəbiyyat çalışır dünyanın təsvirini gördüyü, başa düşdüyü və hiss etdiyi kimi yaratsın. Ədəbiyyat insanın gündəlik həyatı kimi təbii anlam daşıyır. Amma siyasət elmi çalışır həqiqətə daha yaxınlaşın və bu yolda özü üçün proqramlar hazırlayır. Gündəlik həyatı öz hədəfləri əsasında düzənləsin. Sual olunur, bu qədər fərqli olaraq necə etmək olar ki, ədəbiyyat və siyasət arasında müştərək düşüncələrə çataq?
Ədəbiyyat və siyasətin əlaqələrini bilmək və müştərək anlamlarını başa düşmək üçün klassik, modern və postmodern dövlərini bir-birindən ayırmalıyıq. Klassik dövr Qədim Yunanıstan və xristian dövlərini əhatə edir. Qədim Yunanıstanda hər bir insan ictimadan ayrı hesab edilmirdi. Ictimaiyyət, dövlət və şəhər insandan qabaq və önəmli hesab edilirdi. Və vətəndaş anlamı ictimaiyyətdə tərif olunurdu. Qədim Yunanıstanda vətəndaş özünün üzərinə götürdüyü məsuliyyətdə məsul hesab edirdi və bilirdi ki, yalnız işləmək vasitəsilə ictimada irəliləyə biləcək. O ya nökər hesab olunurdu, ya da Allah. Dövlətlə şəhərin səadəti və insanla şəhərin səadəti qarışmışdır. Vətəndaşlar insani fəzilətlər qazanmaq üçün tərbiyə olunmurdular və öyrənmək, işləmək onun vətəndaşlıq vəzifəsi kimi hesab olunurdu. Ona görə də əxlaq fərdi mövzu deyildi və siyasətlə birlikdə irəliyə gedirdi. O dövrdə şəhərin, dövlətin səadəti öndə olmağına görə siyasət və ədəbiyyat ancaq paralel qabağa gedirdilər. Əxlaqlı həyatın və siyasi həyatın fərqi olmadığı üçün ümumi yaşayış daha önəmli sayılırdı. Ədəbiyyat xüsusi deyildi və gərək ümumi mənfəətlərə görə hərəkət edərdi. Ona görə də o dövrün ədəbiyyatında Hommer əsərləri kimi əsərlər yarandı. Və sonda da Aysxolos, Sofokles, Orpid üçlük tragediyaları yarandı. Beləcə ədəbiyyatın rolu insanların tərbiyyəsində əhəmiyyətli idi. Ona görə çalışırdılar ki, ədəbiyyatın əxlaq mövzularına nəzarət etsinlər. Əflatunun “Cümhur” külliyatında irəli sürdüyü fikirlər dediklərimizi təsdiq edir. Əflatun incəsənəti MİMESİS, təqlid və nümayiş kimi qəbul edirdi. Onun fikrincə incəsənət həqiqətin reallıqdan uzaq və mübtəzəl* göstəricisidir. Və onun yerinə ANAMNESİS (hansı mövzular ki, biz bilirk, amma bilmirik ki, bilirk) idi. Incəsənət yalnız təbiətin göstəricisidir. Əflatun çalışırdı incəsənətə və ədəbiyyata nəzarət etsin və insanların tərbiyyəsi üçün işlər aparsın.
Xristiyan dövrlərində, ictimaiyyətdə, insanın yeri və mövqeyi daha da sirli oldu. Bir tərəfdən insanın vahıdliyi, qədim Yunanıstana görə daha da möhkəmləndi və bir başqa tərəfdən də bu fikir irəli sürüldü ki, insan bir günah vasıtəsilə( birinci günü) dünyaya gəlir və onu yumağa çalışır. Və bu dünya günahları yumağa bir fürsət kimi dəyərləndirilir. Insan dərd və kədəri təhammül edir ki, özünü əbədi dünyada səadətli həyata hazırlasın. Belə bir halda ədəbiyyatla məşqul olmaq (gözəllikləri görən bir göz kimi) imaknsız olacaq. Dünya xrisatiyan insanının gözündə çirkin və bulaşıqdır, burdan ləzzət aparmaq olmaz və ədəbiyyatın Allaha yaxınlaşmaqdan başqa çarəsi yoxdur.
Amma ikinci dövr, Modern dövrü adlanır və Rönesans dövründən etibarən başlanır. Bu dövrdə artıq insana görə bədbin baxışlar qırağa qoyulur və insan dünyanın başlanqıc yeri( mərkəz nöqtəsi) hessab olunur. Artıq insanı dərdli bir şəxs kimi tanınmır və çalışır öz əlaqələrini ictmaiyyət, təbiət və Allah ilə yaratsın. Rönesans dövrünün insanı günah edib, cəza çəkməyə yaranmayıb və əksinə yaradıcı bir rol ilə çalışır təbiətdən gələn problemlərə qalib qəlsin. İnsan artıq şəhər və ictimaiyyətin ayağı altında əzilmir və ya təbiətin əsirinə çevrilmir. Bu insan, özünü Allahın nümayəndəsi və göstəricisi kimi hessab edir. Xaliq kimi yaratmağa və irəliləməyə başlayır. Bu dövrdə siyasət və ədəbiyyat ayrıldılar. Artıq ədəbiyyat və siyasəti aydınlaşdıran və onlara varlıq bağışlayan insan və onun istədikləridir.
J.Şine deyir:
(Düz anlayış və ağıldır ki hər şeyi yaradır.
Dahilik, intellekt, istedad nədir? Ağıldır.
Zövq yəni sənin düz anlayışın.
Dahilik yəni sənin ağlının çoxluğu).

Ədəbiyyat, təbiətlə birlikdə insanın ağlına xidmət göstərirdi. Hətta gözəlçilik də (gözəlliyi tanıma, axtarmaq) Dekartın fəlsəfəsi üzrə məntiqi bir şəkildə irəliləyirdi və bu irəliləyiş Tufan və Təziq (Almaniyanın ədəbiyyat və mədəniyyət hərəkatı) hərəkətinin əsasını qoydu. Bu hərəkət bir tərəfdən deyir ki, Gözəlçilik (ədəbiyyat və incəsənət də) ağılla sınanmır və xəyal ilə hissiyyat da insanın ruhunun əsaslarındandırlar, və bir təfəfdən deyir ki: hər bir olay, hər bir şəxs, hər bir iş, hər bir tarix, hər bir mədəniyyət özünə məxsus keyfiyyətə malıkdir. Və həmin keyfiyyət həmin olayın gələcəyini göstərir.
Romantizm modernizm və naturalizmdən ayrılarkən başqa bir ideologiyanın yaratmağına imkan yaratdı ( bu ideologi məktəblər həmin post modern məktəblərdirlər). Formaçılar, postformaçılar, post modernlər.
Formaçılar dili, həqiqətlərin və insanı arzuların göstəricisi kimi qəbul etmirlər. Onların fikricə, mövzular dildə formalaşırlar və bu formalar həmişə öndə olublar. Hər bir şəxsin dediyi danışıqla əlaqəlidir və danışıla da dilidə formalaşır.DİL formaçıların əsas söykəndiyi yerdir.
Post Formaçılar Formaçıları tənqid edirlər. Onlar DANIŞIĞI İŞƏ APARANı ( Sobject Speaking) və ya Subject in Processi ortaya qoyurlar. Onlar dili şəxsi və fərdi bir mövqedən çıxarıb bütün nizamlar və qanunlarla (xüsusilə beyinin yaradıcılığı ilə) əlaqədə görürlər.
Post modernizmin ümumi xüsusiyyətlərini belə saymaq olar: dahiliklə mübarizə, iqtidarla mübarizə, özünü vahidlikdən çıxarmaq, ictimaiyyətlə birləşmək, incəsənəti üsyan və etiraz tərəfə aparmaq, bir mənalıqdan uzaqlaşmaq.
Sual olunur: incəsənət, incəsənətə görədir yoxsa ictimaiyyət və siyasətə görə? Başqa bir sözlə, incəsənət və ədəbiyyat baxımsızdırlar yoxsa ictimai məsələlərdən asılıdırlar?
-Incəsənət ictimaiyyətin qulluğundadır- sözünü, birincı dəfə marksistlər söyləyiblər. Onların fikricə, insanların şüuru onların varlığının göstəricisi deyil, bu insanların varlığıdır ki, onların şüurünü aydınladır( Marksın nəzəriyyəsi).
Marksın fikrinə görə ədəbiyyat, incəsənət, siyasət və hökumətçilik də ictimai formalardan təsirlənirlər. Georg Lukaçın fikrinə görə İÇ gərək formanı şəklini düzənləsin və insan bütün məna və içlərin mehvəridir. Insan tarixi və ictimai bir durumda yaşayır, ona görə də siyasətə gözəlçilik baxımından yanaşmaq qaçılmazdır. lUKAÇ bu fikirlə həm modernizm və həm naturalimi sual altında qoyur. GEORGE PLEXANOV da elə bu fikirin daşıyıcısıdır. O deyir: -incəsənət incəsənətə qulluq etməlidir- sözü o zaman düz ola bilər ki, incəsənətçi, öz hədəfləri və ictimanın hədəfləri arasında bir paradoksla üz-üzə gəlsin. Bu zaman incəsənətçi ictimayla düşmənliyə başlayır və onun dəıyişməyinə ümid etmir. Marksın sözlərindən bir başqa fikirə də çatmaq olar. O da bu ki: ÜZ tamamilə İÇə bağlı deyil və az da olsa bağımsızlığı var(Relative Autonomus).